BEGIN TYPING YOUR SEARCH ABOVE AND PRESS RETURN TO SEARCH. PRESS ESC TO CANCEL

Kurthi i investimeve të huaja!

 

Libri është për tu përkthyer i gjithi,pasi është një pasuri për vendet si ne. Por duke dashur të qëndroj në vijë me retorikën e fundit të ShqipOn mbi politikat ekonomike sovraniste dhe ekonominë kombëtare, kam zgjedhur pikërisht pjesën ku autori trajton pa mbulesa investimet e huaja.)

 

 

 

A është kapitali i huaj i domosdoshëm??

Shumë vende në zhvillim e kanë të vështirë të gjenerojnë kursime të mjaftueshme për të përmbushur kërkesat e tyre për investime. Duke pasur parasysh këtë, duket e pakundërshtueshme që çdo para shtesë që mund të marrin nga vendet e tjera që kanë kursime të tepërta duhet të jetë e mirë. Ajo cka duhet të bëjnë këto vende është të hapin tregjet e tyre të kapitalit, kështu që këto para mund të rrjedhin lirshëm.

Përfitimi i lëvizjes së lirë ndërkombëtare të kapitalit, thonë ekonomistët neoliberalë, nuk ndalet vetëm në mbylljen e hendekut të kursimit. Ai përmirëson efikasitetin ekonomik duke lejuar që kapitali të rrjedhë në projekte me kthime të mundshme më të larta në shkallë globale. Flukset e lira(pa kufij)  të kapitalit  gjithashtu shihen si përhapja e “praktikës më të mirë” në politikat e qeverisëse dhe qeverisjet e korporatave.

Investitorët e huaj thjesht do të tërhiqeshin nëse kompanitë dhe vendet nuk janë të mirëqeverisura.  Disa madje, në mënyrë kontradiktore, argumentojnë se këto ‘përfitime kolaterale’ janë akoma më të rëndësishme sesa përfitimet e drejtpërdrejta që vijnë nga shpërndarja më e efektshme e kapitalit.

Flukset e kapitalit të huaj në vendet në zhvillim përbëhen nga tre elemente kryesore – grante, borxhe dhe investime.Grantet janë para të dhëna (por shpesh me “këshilla” të bashkangjitura) nga një vend tjetër dhe quhen ndihma e huaj ose ndihma zyrtare për zhvillim (ODA). Borxhet përbëhen nga kreditë dhe obligacionet bankare (obligacionet qeveritare dhe obligacionet e korporatave). Investimet përbëhen nga ‘investime kapitale’, që janë pronësi mbi kapitalin (aksione) që kërkojnë kthime financiare më shumë sesa ndikim menaxherial, dhe investimet e huaja direkte (IHD), që përfshin blerjen e kapitalit me qëllim për të ndikuar rregullisht në menaxhimin e firmës.  Ka një pikëpamje gjithnjë e më popullore në mesin e ekonomistëve neo-liberalë që ndihmat nga jashtë(grantet) nuk funksionojnë, megjithëse të tjerët argumentojnë se ‘ndihma e drejtë’ (dmth. ndihma që është jo kryesisht e motivuar nga gjeopolitika) funksionon. Borxhet dhe investimet kapitale janë sulmuar gjithashtu për luhatshmërinë e tyre.  Kreditë bankare janë dukshëm të paqëndrueshme. Për shembull, në vitin 1998, kreditë neto të bankave  për vendet në zhvillim ishin 50 miliardë dollarë; pas një serie të krizave financiare që përfshinë vendet në zhvillim(Azia në vitin 1997, Rusia dhe Brazili në vitin 1998, Argjentina në vitin 2002), ata u kthyen negative për katër vitet e ardhshme ( mesatarisht -6.5 miliard dollarë në vit); megjithatë nga 2005 ato ishin 30% më të larta se në vitin 1998 (67 miliardë dollarë). Edhe pse jo aq të paqëndrueshme sa kreditë bankare, hyrjet e kapitalit përmes bonove luhaten shumë. Investimi kapital është akoma më i paqëndrueshëm se bonot, edhe pse jo aq i paqëndruëshm sa kreditë bankare. Këto rrjedha(flukse monetare) nuk janë vetëm të paqëndrueshme, ato kanë tendencë të hyjnë dhe të dalin pikërisht në kohën  e gabuar. Kur perspektivat ekonomike të një vendi në zhvillim gjykohen të mira, shumë kapital i huaj financiar mund të hyjë. Kjo mund të ngrejë përkohësisht çmimet e aseteve (p.sh., çmimet e stoqeve, çmimet e pasurive të paluajtshme) përtej vlerës reale të tyre, duke krijuar flluska të aseteve. Kur situata ekonomike përkeqësohet, shpesh për shkak të shpërthimit të pikërisht të këtyre flluskave të aseteve, kapitali i huaj tenton të ikë i gjithi në të njëjtën kohë, duke e bërë edhe më keq rënien ekonomike. Një dukuri e tillë  e quajtur edhe si ‘sjellja e bagëtive’ ishte  demonstruar gjallërisht në krizat aziatike të vitit 1997, kur  kapitali i huaj iku në një shkallë masive, pavarësisht perspektivave të mira afatgjata të ekonomive (Koreja, Hong Kongu, Malajzia, Tailanda dhe Indonezia).

Natyrisht, ky lloj sjelljeje – e njohur gjithashtu si sjellje pro-ciklike ekziston edhe me investitorët vendas. Në të vërtetë, kur gjërat shkojnë keq, këta investitorë, duke përdorur informacionin e tyre të brendshëm, shpesh largohen nga vendi përpara të huajve. Por ndikimi i “sjelljes  bagëti” nga investitorët e huaj është shumë më i madh, arsyeja e thjeshtë se tregjet financiare në vendet në zhvillim janë të vogla në krahasim me shumat e parave që rrënojnë nga sistemi financiar ndërkombëtar. Tregu indian i aksioneve, tregu më i madh i aksioneve në botën në zhvillim, është më pak se një e tridhjetëta  e tregut të aksioneve në SHBA.  Tregu nigerian i aksioneve, i dyti më i madh në Afrikën Sub-Sahariane, është me vlerë më pak se një e pesë mijëta e tregut të aksioneve në SHBA.  Dhe  tregu ganez është vetëm 0.006% të tregut amerikan.  Ajo cfarë është një rënie e thjeshtë në oqeanin e pasurive të vendeve të pasura do të jetë një përmbytje që mund të fshijë tregjet financiare në vendet në zhvillim.

Duke pasur parasysh këtë, nuk është rastësi që vendet në zhvillim kanë përjetuar krizat më të shpeshta financiare pasi shumë prej tyre hapën tregjet e tyre të kapitalit me kërkesë të “Samaritanëve të Këqinj” në vitet 1980 dhe 1990. Sipas një studimi nga dy historianë kryesorë ekonomikë, midis viteve 1945 dhe 1971, kur financa globale nuk ishte e liberalizuar, vendet në zhvillim nuk pësuan ndonjë krizë bankare, përvec  16 krizat valutore dhe një ‘krizë binjake’ (valutore dhe bankare njëkohësisht). Ndërsa ndërmjet viteve 1973 dhe 1997, ishin 17 kriza bankare, 57 valutore dhe 21 kriza binjake vetëm në botën në zhvillim. Këtu nuk përfshihen disa nga krizat më të mëdha financiare që ndodhën pas vitit 1998 (Brazil, Rusi dhe Argjentina janë rastet më të spikatura).

Luhatshmëria dhe dhe pro-cikliteti i flukseve financiare ndërkombëtare janë ato cka alarmojnë dhe disa entuziastë të globalizimit, siç është profesor Jagdish Bhagwati, që paralajmëron kundër asaj që ai e quan “rreziqet e financave ndërkombëtare të gung-ho kapitalizmit’.  Madje edhe FMN, e cila  nxiste fort për hapjen e tregjeve të kapitalit gjatë  viteve 1980 dhe sidomos gjatë viteve 1990, ka ndryshuar qëndrim kohët e fundit mbi këtë çështje, duke u bërë shumë e heshtur në mbështetjen e hapjes së  tregjeve të kapitalit  në vendet në zhvillim. Tani ata e pranojnë që ‘hapja e parakohshme e llogarisë kapitale. .. mund të dëmtojë një vend duke e bërë strukturën e flukseve hyrëse të pafavorshme dhe duke e bërë vendin të pambrojtur ndaj ndalimit të papritur të tyre ose më keq ikjes së atyre që janë!

 

Nënë Tereza e kapitalit të huaj?

Sjellja e flukseve financiare ndërkombëtare (borxhitdhe investimev kapitale) është në kontrast të thellë me atë të investimeve të huaja direkte. Totali neto I IHD  në vendet në zhvillim ishte 169 miliardë dollarë në vitin 1997.  Përkundër trazirave financiare në botën në zhvillim, ato ishin mesatarisht 172 miliardë dollarë në vit midis 1998 dhe 2002. Përveç stabilitetit të tyre, investimet e huaja direkte besohet të sjellin jo vetëm para por edhe shumë gjëra të tjera që ndihmojnë zhvillimin ekonomik. Sir Leon Brittan, një ish-komisioner britanik i Bashkimit Europian , e përmbledh atë “investimet e huaja direkte janë: ‘burim i kapitalit shtesë, kontribut për një bilanc të jashtëm të shëndetshëm, bazë për rritjen e produktivitetit, punësim shtesë, konkurrencë efektive, prodhim racional, transferim teknologjie dhe një burim njohurie menaxheriale. ”

Çështja për të mirëpritur investimet e huaja direkte, duket e madhe. IHD është e qëndrueshme, ndryshe nga format e tjera të hyrjeve të kapitalit të huaj. Për më tepër, ajo sjell jo vetëm para, por gjithashtu rrit aftësitë prodhuese të vendit pritës duke sjellë një organizim, aftësi dhe teknologji më të avancuar. Nuk është çudi që IHD-të trajtohen sikur të ishin ‘Nënë Tereza e kapitalit të huaj “, si Gabriel Palma, ekonomisti i shquar kilian i cili është edhe  ish- mësues i imi dhe tani një koleg në Kembrixh,  ironizoi mbi to. Por investimet e huaja të drejtpërdrejta(IHD) kanë kufizimet dhe problemet e tyre.

Së pari, flukset e investimeve të huaja direkte mund të kenë qenë shumë të qëndrueshme gjatë trazirave financiare në vendet në zhvillim në fund të viteve 1990 dhe në fillim të viteve 2000, por nuk ka qenë kështu për të gjitha vendet.  Kur një vend ka një treg të hapur të kapitalit, IHD -të mund të bëhen ‘likuide’ dhe të shiten jashtë lehtësisht.

Siç vë në dukje edhe një botim i FMN, Investitori i huaj mund të përdorë asetet e tij për të marrë hua nga bankat vendase, t’i kthejë paratë në valutë të huaj dhe t’I dërgojë jashtë; ose kompania mëmë mund të “kërkojë” mbrapsht kredinë që ajo i ka huazuar degës (kjo llogaritet si IHD ).

Pra, në një rast ekstrem, shumica e investimeve të huaja direkte që kanë hyrë mund të dalin përsëri përmes kanaleve të tilla, duke shtuar pak në bilancin e shkëmbimeve  të huaja të vendit pritës .

Jo vetëm që IHD është një burim jo i qëndrueshëm i valutës, por  ai mund të ketë ndikime negative në pozicionin e këmbimit valutor të vendit pritës. IHD  mund të sjell në vend monedhë të huaj, por ajo gjithashtu mund të gjenerojë kërkesa shtesë për të (p.sh. importimi i inputeve, kontraktimi i huave të huaja etj.).

Sigurisht, IHD mund (por edhe jo) të gjenerojë edhe valutë të huaj shtesë përmes eksportit, por nëse do të fitojë më shumë shkëmbime të huaja nga ato që përdor nuk është një përfundim i parëndësishëm. Kjo është arsyeja pse shumë vende kanë vendosur kontrolle mbi fitimet dhe shpenzimet në valutë të huaj nga kompanitë e huaja që  bëjnë investime (p.sh., sa duhet të eksportojnë, sa inpute duhet të blejnë Brenda vendit etj.)

Një tjetër pengesë me investimet e huaja direkte është se krijon mundësi për ‘transferim të çmimeve’ nga korporatat transnacionale TNC(Trans National Corporations) me operacione në më shumë se një vend. Kjo i referohet praktikës ku filialet e një TNC-je janë duke e “ngarkuar” ose “shkarkuar” njëra-tjetrën në mënyrë që fitimet të jenë më të larta në ato filiale që operojnë në vendet me normat më të ulëta tatimore të korporatave.(transferimi i shpenzimeve apo të ardhurave)

Një raport i Ndihmës së krishterë dokumenton rastet e eksporteve të nënvlerësuara, si antenat televizive nga Kina në 0.40 dollarë secila, hedhësa raketash nga Bolivia në 40 dollarë dhe buldozerë amerikanë në 528 dollarë, dhe importe të mbicmuara me çmime të tilla si gjilpërë me sharrëza gjermane në 5.485 dollarë secila, piskatore japoneze në 4.896 dollarë dhe brryla tubash franceze me 1.089 dollarë. Ky është një problem klasik me TNCs, por sot problemi është bërë më i rëndë për shkak të përhapjes së parajsave fiskale që nuk kanë ose kanë taksat minimale mbi të ardhurat e korporatave. Kompanitë mund të reduktojnë shumë obligimet e tyre tatimore duke zhvendosur shumicën e fitimeve të tyre në një “kompani letre” të regjistruar në ndonjë strehë tatimore.

Mund të argumentohet që vendi pritës nuk duhet të ankohet për transferimin e çmimeve, sepse, pa investimet e huaja direkte në fjalë, të ardhurat e tatueshme nuk do të ishin gjeneruar. Por ky është një argument i pavlerë. Të gjitha firmave ju duhet të përdorin burimet prodhuese të ofruara nga qeveria me paratë e taksapaguesve (p.sh., rrugët, rrjeti i telekomunikacionit, punëtorët që kanë marrë arsim dhe trajnim të financuar publikisht). Pra, nëse Filiali TNC nuk paguan pjesën e tij të drejtë të tatimit, ai është në mënyrë efektive “duke përfituar” në vendin pritës.

Edhe për teknologjitë, aftësitë dhe  njohuritë e reja menagjuese që duhet të sjellë investimi i drejtpërdrejtë i huaj, dëshmia është e paqartë: ‘[Pa marrë parasysh supozimin teorik se, nga llojet e ndryshme të hyrjeve të kapitalit, IHD kanë përfitimet më të forta, nuk është e lehtë të dokumentohen këto benefite’-dhe kjo është ajo që një botim I FMN është duke thënë. Pse ndodh kjo? Kjo, për shkak se llojet e ndryshme të IHD-ve kanë ndikime të ndryshme produktive.

Kur mendojmë për investimet e huaja direkte, shumica prej nesh mendojmë për Intelin duke ndërtuar një fabrikë të re mikroçip në Kosta Rika ose Volkswagen duke hedhur një linjë të re të montimit në Kinë – kjo njihet si investim “green-field”. Por shumë investime të huaja të drejtpërdrejta janë bërë nga të huajt duke blerë një investim ekzistues lokal ose një ‘brownfield’.

Investimi Brownfield, sipas llogarive përfshin mbi gjysmën e totalit të IHD të botës që nga vitet 1990, edhe pse pjesa është më e ulët për vendet në zhvillim, për arsye të qartë se ata kanë relativisht pak firma që të huajt duan të marrin përsipër.

Investimi i Brownfield nuk shton asnjë objekt të ri të prodhimit – kur General Motors bleu makinën koreane Daewoo pas krizës financiare të vitit 1997, ajo vetëm mori përsipër fabrikat ekzistuese dhe prodhoi të njëjtat makina, të hartuara nga koreanët, nën emra të ndryshëm. Sidoqoftë, investimet Brownfield ende mund të çojë në një rritje në aftësitë prodhuese. Kjo është për shkak se ajo mund të sjellë me vete teknika të reja të menaxhimit ose inxhinierë të cilësisë më të lartë. Problemi është se nuk ka garanci se kjo do të ndodhë.

Në disa raste, investimet e huaja direkte janë bërë me një qëllim të qartë për të mos bërë shumë për të përmirësuar aftësitë prodhuese të kompanisë së blerë – një investitor i huaj i drejtpërdrejtë mund të blejë një kompani që ai mendon se është e nënvlerësuar nga tregu, veçanërisht në kohën e krizës financiare, dhe e menaxhon atë sic duhet derisa ai gjen një blerës të përshtatshëm.

Ndonjëherë investitori i huaj i drejtpërdrejtë mund të shkatërrojë aktivisht aftësitë prodhuese ekzistuese të kompanisë së blerë duke u angazhuar në ‘zhveshjen e aseteve’. Për shembull, kur linja ajrore spanjolle Iberia bleu disa kompani ajrore në Amerikën Latine në vitet 1990,ajo ndërroi aeroplanët e saj të vjetër me të rinj që ishin në pronësi të linjave ajrore të Amerikës Latine, duke i çuar përfundimisht disa nga këto të fundit në falimentim për shkak të shërbimit të dobët dhe shpenzimeve të mirëmbajtjes të larta.

Natyrisht, vlera e investimeve të huaja direkte në ekonominë pritëse nuk kufizohet vetëm me atë që i ndodh ndërmarrjes në të cilën është bërë investimi.  Ndërmarrja në fjalë punëson punonjës lokalë (të cilët mund të mësojnë aftësi të reja), blen inpute nga prodhuesit vendorë (të cilët mund të marrin teknologji të reja në proces) dhe ka disa ‘efekte demonstrative’ në firmat vendore (duke u treguar atyre teknika të reja të menaxhimit ose duke ofruar njohuri për tregjet jashtë shtetit). Këto efekte, të njohura si “efektet e derdhjes”, janë shtesa të vërteta për aftësitë prodhuese afatgjata të një vendi dhe nuk duhet të nëncmohen.

Fatkeqësisht, efektet e derdhjes edhe mund të mos ndodhin. Në rastin ekstrem, një T N C mund të krijojë një strukturë ‘enklave’, ku të gjitha inputet janë të importuara dhe të gjitha ato që vendasit bëjnë është që të angazhohen në aktivitete të thjeshta, ku as nuk marrin aftësi të reja. Për më tepër, edhe kur ato ndodhin, kanë tendencë të jenë relativisht të parëndësishme në madhësi. Kjo është arsyeja përse qeveritë janë përpjekur t’i zmadhojnë efektet mbi kapitalin human duke ju imponuar kërkesat e performancës – për shembull, për transferimin e teknologjisë, përmbajtjen lokale të produktit ose eksportet.

Një ndikim kritik, por shpesh i injoruar i IHD është ai në konkurrencën e brendshme (aktuale dhe të ardhshëme).  Një hyrje nga një TNC  nëpërmjet IHD  mund të shkatërrojë firmat kombëtare ekzistuese që mund të ‘rriteshin’ në operacione të suksesshme pa këtë ekspozim të parakohshëm ndaj konkurrencës, oseakoma më keq,  mund të parandalojë shfaqjen e konkurrentëve vendas. Në raste të tilla, aftësitë prodhuese afatshkurtra janë rritur, pasi që dega e TNC që zëvendëson firmat kombëtare (aktuale dhe të ardhshme) zakonisht është më produktive sesa këta  te fundit. Por, niveli i aftësive prodhuese që vendi mund të arrinte në një afat të gjatë bëhet më i ulët.

Kjo për arsye se TNC, si rregull, nuk transferojnë aktivitetet më të vlefshme jashtë vendit të tyre, siç do të flas më hollësisht më vonë. Si rezultat, do të ketë një tavan të caktuar në nivelin e sofistikimit që një degë e TNC mund të arrijnë në afat të gjatë. Për t’u kthyer në shembullin e Toyota-as në kapitullin 1, nëse Japonia do të liberalizonte IHD-të në industrinë e saj të automobilave në vitet 1960, Toyota padyshim nuk do të prodhonte sot Lexus-ajo do të ishte zhdukur ose, me shumë gjasa, do të ishte një degë e vlefshme e një prodhuesi amerikan të makinave.

Duke pasur parasysh këtë, një vend në zhvillim mund të vendosë në mënyrë të arsyeshme të heqë dorë nga përfitimet afatshkurtra nga IHD në mënyrë që të rrisë mundësinë që firmat e saj vendase të angazhohen në aktivitete të nivelit të lartë në afat të gjatë duke ndaluar IHD në sektorë të caktuar ose duke i rregulluar ato. Kjo është pikërisht logjika e njëjtë me atë të mbrojtjes së  “industrisë së porsalindur” që kam diskutuar në kapitujt më të hershëm – një vend heq dorë nga përfitimet  afatshkurtra të tregtisë së lirë në mënyrë që të krijojë aftësi më të larta prodhuese në një periudhë afatgjatë. Dhe kjo është arsyeja pse, historikisht, shumica e historive të suksesit ekonomik rezultojnë ato që kanë bërë rregullimin e FD I, shpesh në një mënyrë drakoniane, siç do të tregoj tani.

 

-‘Më e rrezikshme se fuqia ushtarake’

“Do të jetë një ditë e lumtur për ne, kur asnjë e mirë amerikane nuk do të jetë  në pronësi të huaj dhe kur Shtetet e Bashkuara do të pushojnë së qeni një terren shfrytëzues për bankierët evropianë dhe huadhënësit e parave “. Kështu shkroi revista amerikane Bankers në 1884. Lexuesit mund ta kenë të vështirë të besojnë se një revistë e bankierëve botuar në Amerikë mund të jetë kaq armiqësore ndaj investitorëve të huaj. Por kjo ishte në fakt  e vërteta për tu shkruar  në atë kohë. SHBA-të kishin një rekord të tmerrshëm në marrëdhëniet e tyre me investitorët e huaj. Në vitin 1832, Andrew Jackson, sot një hero popullor për mbështetësit amerikanë të tregtisë së lirë, refuzoi të rinovojë licencën për bankën kuazi-qendrore, Banka e dytë e SHBA-së, pasardhësja e Bankës së SHBA të Hamiltonit. Kjo për arsyen se pjesa e pronësisë nga të huajt e bankës ishte shumë e lartë – 30% (finlandezët para BE-së do të kishin miratuar me gjithë zemër!). Duke deklaruar vendimin e tij, Xheksoni tha: ‘ nëse pjesa më e madhe e pronësisë së bankës kalon në duart e subjekteve të një vendi të huaj dhe për fat të keq ne përfshihemi në një luftë me atë vend, cila do të ishte gjendja jonë? . . .

Kontrolli i monedhës sonë, kontrolli i parave tona publike dhe kontrolli i fatit të  mijëra qytetarëve tanë,  do të ishte shumë më e frikshme dhe e rrezikshme sesa fuqia detare dhe ushtarake e armikut. Nëse ne duhet të kemi një bankë … ajo duhet të jetë thjesht amerikane.Nëse presidenti i një vendi në zhvillim thotë diçka të tillë sot, ai do të quhej një dinosaur ksenofobik dhe do të përjashtohej nga bashkësia ndërkombëtare.

Nga ditët më të hershme të zhvillimit të saj ekonomik deri në Luftën e Parë Botërore, SHBA ishte importuesi më i madh në botë i kapitalit të huaj.  Duke pasur parasysh këtë, ka patur, natyrisht, një shqetësim të konsiderueshëm lidhur me menaxhimin e munguar “nga investitorët e huaj.

“Ne nuk kemi asnjë tmerr prej kapitalit të huaj – nëse i nënshtrohet fillimisht administratës amerikane, deklaroi Niles ‘Weekly Register, një revistë nacionaliste në traditën hamiltoniane, më 1835. Duke reflektuar një ndjenjë të tillë, qeveria federale e SHBA-së fuqizoi fuqishëm investimet e huaja. Aksionerët jo-rezidentë nuk mund të votonin dhe vetëm qytetarët amerikanë mund të bëheshin drejtorë në një bankë kombëtare (në krahasim me nivelin shtetëror). Kjo do të thoshte se individët e huaj dhe institucionet financiare të huaja mund të blejnë aksione në bankat kombëtare të SHBA-ve, nëse ata ishin të përgatitur të kishin qytetarë amerikanë si përfaqësues të tyre në bordin e drejtorëve, duke shkurajuar kështu investimet e huaja në sektorin bankar.

Një monopol lundrimi për anijet amerikane u imponua në vitin 1817 nga Kongresi dhe vazhdoi deri në Luftën e Parë Botërore. Kishte gjithashtu rregulla strikte mbi investimet e huaja në industritë e burimeve natyrore. Shumë qeveri shtetërore ndalojnë ose kufizojnë investimet nga të huajt jo-rezidentë mbi pronësinë e  tokës. Ligji mbi pronën i 1887 e ndalonte pronësinë e tokës nga të huajt – ose nga kompanitë më shumë se 20% në pronësi të të huajve – në territoret  ku spekulimi i tokës ishte veçanërisht i shfrenuar. Ligjet federale të minierave kufizuan të drejtat e minierave vetëm tek qytetarët dhe kompanitë amerikane të inkorporuara në SHBA. Më 1878, një ligj i drurit u miratua, duke lejuar vetëm banorët e SHBA për të hyrë në tokat publike.

Disa ligje shtetërore (në krahasim me ato federale) ishin edhe më armiqësore ndaj investimeve të huaja. Një numër shtetesh tatojnë kompanitë e huaja më shumë se ato amerikane. Shteti i Indianas kishte një ligj famëkeq që nuk lejonte gjykatën tu jepte mbrojtje firmave të huaja . Në fund të shekullit të 19-të, qeveria e shtetit të Nju Jorkut mori një qëndrim veçanërisht armiqësor ndaj FD I në sektorin financiar, një zonë ku po zhvillonte me shpejtësi një pozicion të klasit botëror (një rast i qartë i mbrojtjes së industrisë infante). Ajo krijoi një ligj në 1880 që ndalonte bankat e huaja në ‘biznesin bankar’ (të tilla si marrja e depozitave dhe tregjet e letrave me vlerë). Ligji bankar i vitit 1914 ndalonte krijimin e degëve të bankave të huaja. Për shembull, Banka e Londrës dhe Midland Bank (atëherë banka e tretë më e madhe në botë, e matur me depozita) nuk mund të hapte një degë në Nju Jork, megjithëse kishte 867 degë në mbarë botën dhe 45 banka korresponduese vetëm në SHBA. Megjithë kontrollet e mëdha dhe shpesh të rrepta të investimeve të huaja, SHBA-ja ishte përfituesi më i madh i investimeve të huaja gjatë shekullit të 19-të dhe në fillim të shekullit të 20-të – (në të njëjtën mënyrë rregullimi i rreptë i TNC-ve në Kinë nuk ka penguar një sasi të madhe të IHD-ve nga derdhja në atë vend kohëve të fundit). Kjo është një shuplake në fytyrë” për  Samaritanët e kqinj që thonë se rregullimi i investimeve të huaja  do të ulë flukset e investimeve, ose, anasjelltas, që liberalizimi i rregullimit të investimeve të huaja do të rrisë fluksin e investimeve të huaja. Për më tepër, unë do të argumentoj, se pjesërisht për shkak të-rregullimit të rreptë të investimeve të huaja (si dhe duke pasur në vend tarifat e prodhimit që ishin më të lartat në botë), SHBA pati rritjen më të shpejtë në botë gjatë shekullit të 19-të dhe deri në vitet 1920. Kjo hedh poshtë argumentin standard që rregullimi i investimeve të huaja dëmton perspektivat e rritjes së ekonomisë.

Edhe më drakoniane se SHBA-ja në rregullimin e investimeve të huaja ishte Japonia. Sidomos para vitit 1963, pronësia e huaj ishte e kufizuar në 49%, ndërsa në shumë ‘industri të rëndësishme’ IHD-të  u ndaluan krejtësisht. Investimet e huaja u liberalizuan në mënyrë të qëndrueshme, por vetëm në industritë ku firmat vendase ishin gati për të. Si rezultat i kësaj, nga të gjitha vendet jashtë bllokut komunist, Japonia ka marrë nivelin më të ulët të IHD në raport me investimet totale kombëtare. Duke pasur parasysh këtë histori, qeveria japoneze kur thotë  se “kufizimet në lidhje me investimet e huaja të drejtpërdrejta nuk janë një vendim i përshtatshëm edhe nga perspektiva e politikës së zhvillimit (në një paraqitje të kohëve të fundit në OBT) është një shembull klasik i amnezisë historike selektive,  standarteve të dyfishta dhe ‘shkelmimi i shkallës’për të tjerët.

Koreja dhe Tajvani janë parë shpesh si pionierë të politikës pro-F D I, falë sukseseve të tyre të hershme me zonat e përpunimit të eksportit (EPZ), ku firmat e huaja investuese ishin pak të rregulluara. Por, jashtë këtyre zonave, ata në fakt vendosnin shumë politika kufizuese ndaj investitorëve të huaj. Këto kufizime i lejonin ata të grumbullonin më shpejt aftësitë teknologjike, të cilat, nga ana tjetër, zvogëluan nevojën për pranimin e “çdo gjëje” të gjetur në EPZ-të e tyre në periudhat pasuese. Ata kufizuan zonat ku kompanitë e huaja mund të hynin dhe  vunë tavane mbi pronësinë e aksioneve të tyre. Ata gjithashtu i” futën në sitë” teknologjitë e sjellura nga TNC-të dhe ju imponuan  këkesa mbi eksportin. Kërkesat për përmbajtjen lokale u imponuan mjaft rreptësisht, edhe pse ato u aplikuan në mënyrë më pak të rreptë ndaj produkteve të eksportuara (kështu që inputet e brendshme të cilësisë së ulët nuk do të dëmtonin konkurrencën e eksportit shume). Si rezultat, Koreja ishte një nga vendet më të varfëra të FD-së në botë deri në fund të viteve 1990, kur vendi adoptoi politikat neo-liberale. Tajvani, ku politikat ishin pak më të buta se në Kore, ishte disi më shumë i  varur nga investimet e huaja, por varësia e saj ishte ende shumë më poshtë mesatares së vendeve në zhvillim.

Vendet më të mëdha evropiane – Britania e Madhe, Franca dhe Gjermania nuk kanë shkuar aq larg sa Japonia, SHBA-të apo Finlanda në rregullimin e investimeve të huaja. Para Luftës së Dytë Botërore, ata nuk kishin nevojë për të – ata më së shumti po bënin, sesa merrnin investime të huaja. Por, pas Luftës së Dytë Botërore, kur ata filluan të marrin shuma të mëdha investimesh amerikane dhe pastaj japoneze, ata gjithashtu kufizuan flukset e IHD-ve dhe imponuan kërkesat e performancës. Deri në vitet 1970, kjo është bërë kryesisht nëpërmjet kontrolleve të këmbimit valutor. Pas heqjes së këtyre kontrolleve, u përdorën kërkesa joformale të performancës. Edhe qeveria e Britanisë së Madhe, e pëlqyer nga investitorët e huaj, përdorte një sërë masash  dhe “kufizimesh ” në lidhje me burimin lokal të komponentëve, vëllimeve të prodhimit dhe eksportimit. Kur Nissan krijoi një fabrikë në Mbretërinë e Bashkuar në vitin 1981, ajo u detyrua të siguronte 60% të vlerës së shtuar në nivel lokal, kjo përkohësisht pasi pas një periudhe kohore kjo do të rritet në 80%. Është raportuar se qeveria britanike gjithashtu “ushtronte presion mbi [Ford dhe GM] për të arritur një bilanc më të mirë të tregtisë”. Edhe raste si Singapori dhe Irlanda, vendet që kanë pasur sukses duke u mbështetur në IHD, nuk janë dëshmi se qeveritë e vendit pritës duhet të lejojnë TNC-të të bëjnë çfarë të duan. Ndërsa mirëpritën kompanitë e huaja, qeveritë e tyre përdorën politika përzgjedhëse për të tërhequr investimet e huaja në zonat që ata i konsideronin strategjike për zhvillimin e ardhshëm të ekonomive të tyre. Ndryshe nga Hong Kongu, i cili kishte një politikë liberale të IHD, Singapori gjithmonë ka pasur një qasje të orientuar . Irlanda filloi të përparonte me të vërtetë vetëm kur u zhvendos nga një qasje pa dallim ndaj IHD-ve (‘aq më tepër, më mirë) në një strategji të fokusuar që kërkonte të tërhiqte investimet e huaja në sektorë si elektronika, farmaceutika, softëare dhe shërbime financiare. Po ashtu, përdoreshin gjerësisht kërkesat e performances.

Për të përmbledhur, historia është në anën e rregullatorëve. Shumica e vendeve të pasura të sotme rregulluan investimet e huaja kur hyrja e tyre ishte drejt  fundit . Ndonjëherë rregullorja ishte drakoniane, Finlanda, Japonia, Korea dhe SHBA (në disa sektorë) janë shembujt më të mirë. Ka patur vende që patën sukses duke aplikuar në mënyrë active  FD I, si Singapori dhe Irlanda, por edhe ata nuk e kanë miratuar qasjen laissez-faire ndaj TNCs që është rekomanduar për vendet në zhvillim sot nga Samaritanët e Këqinj!

Bota pa kufij?
Teoria ekonomike, historia dhe përvojat bashkëkohore na tregojnë se, me qëllim që të përfitojnë me të vërtetë nga investimet e huaja direkte, qeveritë duhet ti rregullojnë ato mirë. Përkundër gjithë kësaj, Samaritanët e Këqinj  po përpiqen më së miri për të nxjerrë jashtë ligjit praktikisht të gjithë rregullimin e investimeve të huaja direkte gjatë dekadës së fundit apo më shumë.
Përmes OBT-së, ata kanë prezantuar Marrëveshjen TRIMS (Marrëveshjet për Investime në Tregti), e cila ndalon gjëra si kërkesat e përmbajtjes lokale, kërkesat për eksportin ose kërkesat e balancimit të këmbimit valutor. Ata shtyjnë për liberalizim të mëtejshëm nëpërmjet negociatave aktuale të GATS (Marrëveshja e Përgjithshme mbi Tregtinë e Shërbimeve) dhe një marrëveshje investimi të propozuar në OBT. Marrëveshjet dypalëshe dhe rajonale të tregtisë së lirë (FT As) dhe traktatet dypalëshe te investimeve (B I T) midis vendeve të pasura dhe të varfra gjithashtu kufizojnë aftësinë e vendeve në zhvillim për të rregulluar IHD-të.
Harrojeni historinë, thonë Samaritanët e këqij në mbrojtjen e veprimeve të tilla. Edhe nëse ka pasur disa merita në të kaluarën, argumentojnë, rregullimi i investimeve të huaja është bërë i panevojshëm dhe i kotë, falë globalizimit, i cili ka krijuar një botë të re “pa kufij”. Ata argumentojnë se “vdekja e distancës” për shkak të zhvillimeve në teknologjitë e komunikimit dhe të transportit ka bërë që firmat të jenë më shumë dhe më shumë të lëvizshme dhe kështu pa shtetësi – ata nuk janë më të lidhur me vendet e tyre të origjinës. Nëse firmat nuk kanë më nacionalitet, argumentohet, nuk ka arsye për të diskriminuar ndaj firmave të huaja. Për më tepër, çdo përpjekje për të rregulluar firmat e huaja është e kotë, pasi, duke qenë ‘këmbëngulës’, ata do të lëviznin në një tjetër vend  ku nuk ka një rregullore të tillë.

Sigurisht që ka një element të së vërtetës në këtë argument. Por rasti është shumë i ekzagjeruar. Sot, firmat si Nestle prodhojnë më pak se 5% të prodhimit të tyre në shtëpi (Zvicër), por ato bëjnë shumë përjashtim në këtë aspekt. Shumica e firmave të mëdha të ndërkombëtarizuara prodhojnë më pak se një të tretën e prodhimit të tyre jashtë vendit, ndërsa raporti në rastin e kompanive japoneze është shumë nën 10%. Ka pasur disa zhvendosje të aktiviteteve ‘kryesore’ (si hulumtimi dhe zhvillimi) jashtë shtetit, por zakonisht për vendet e tjera të zhvilluara dhe me një paragjykim të rëndë ‘rajonal’ (rajonet që këtu nënkuptojnë Amerikën e Veriut, Evropën dhe Japoninë, e cila është një rajon për vete). Në shumicën e kompanive, vendimmarrësit e lartë janë ende kryesisht shtetas të vendit të origjinës. Edhe një herë, ka raste si Carlos Ghosn, libanezo-braziliani që drejton një kompani franceze (Renault) dhe japoneze (Nissan). Por ai është gjithashtu një përjashtim shumë i madh. Shembulli më i spikatur është bashkimi i Daimler-Benz, prodhuesi gjerman i makinave dhe Chrysler, prodhuesi i makinave amerikane, në vitin 1998. Kjo ishte me të vërtetë një blerje e Chrysler nga Benz. Por, në kohën e bashkimit, ajo u përshkrua si një martesë e dy të barabartëve. Kompania e re, Daimler-Chrysler, madje kishte një numër të barabartë të gjermanëve dhe amerikanëve në bordin e drejtimit. Por kjo ishte vetëm për  vitet e para. Së shpejti, gjermanët tejkaluan shumë Amerikanët -zakonisht 10 për 12 deri në një për dy, në varësi të vitit. Kur blihen, madje edhe firmat amerikane përfundojnë të drejtuar nga të huajt (pra  kjo është
çfarë do të thotë zaptim).

Prandaj, kombësia e firmës ka shumë rëndësi. Kush e zotëron firmën përcakton se sa do të lejohen degët e ndryshme të saj të kalojnë në aktivitete të nivelit të lartë. Do të ishte shumë naive, sidomos nga ana e vendeve në zhvillim, për të hartuar politika ekonomike në supozimin se kapitali nuk ka më rrënjë kombëtare. Por atëherë çfarë mund të thuhet për argumentin se, nevojshme apo jo, në praktikë nuk është më e mundur të rregullosh investimet e huaja? Tani që TNC-të janë bërë pak a shumë “këmbëngulëse”, argumentohet, ata mund të dënojnë vendet që rregullojnë investimet e huaja duke “votuar me duart e tyre”.
Një pyetje e menjëhershme që mund të pyesim është: nëse firmat janë bërë të dinjitetshme për të bërë të pafuqishëm rregullimin kombëtar, pse vendet e pasura të samaritanëve janë aq të prirur për t’i bërë vendet në zhvillim të nënshkruajnë të gjitha ato marrëveshje ndërkombëtare që kufizojnë aftësinë e tyre për të rregulluar investimet e huaja? Duke ndjekur logjikën e tregut , shumë të dashur nga ortodoksia neoliberale, pse nuk i lënë vendet të zgjedhin çfarëdo qasjeje që ata duan dhe pastaj t’i lejojnë investitorët e huaj t’i dënojnë ose t’i shpërblejnë, duke zgjedhur të investojnë vetëm në ato vende miqësore ndaj investitorëve të huaj? Vetë fakti se vendet e pasura duan të imponojnë të gjitha këto kufizime në vendet në zhvillim me anë të marrëveshjeve ndërkombëtare tregon se rregullimi i IHD-ve ende nuk është i kotë, në kundërshtim me atë që thonë Samaritanët e Këqinj.

Sidoqoftë, jo të gjitha TNC-të janë të barabarta. Vërtetë, ekzistojnë industri, siç janë rrobat, këpucët dhe lodrat e mbushura – për të cilat ekzistojnë shumë vende potenciale për investime sepse pajisjet e prodhimit janë të domosdoshme dhe aftësitë e kërkuara janë të ulëta, punëtorët mund të trajnohen lehtësisht. Megjithatë, në shumë industri të tjera, firmat nuk mund të lëvizin lehtë për arsye të ndryshme – ekzistenca e burimeve te palëvizshme (p.sh. burimet minerale, forca vendore e punës me aftësi të veçanta), atraktiviteti i tregut të brendshëm (Kina është një shembull i mirë), ose rrjeti furnizues që ata kanë ndërtuar gjatë viteve (p.sh., rrjetet nën-kontraktuese për Prodhuesit japonezë të makinave në Tajlandë ose Malajzi).
E fundit por jo më pak e rëndësishme, është thjesht e gabuar të mendosh se TNC-të domosdoshmërisht do të shmangin vendet që rregullojnë IHD-të. Përkundër asaj që sugjeron ortodoksia, rregulloret
nuk janë shumë të rëndësishme në përcaktimin e nivelit të hyrjes së investimeve të huaja. Nëse do të ishte kështu, vendet si Kina nuk do të merrnin shumë investime të huaja. Por vendi po merr rreth 10% të IHD-ve botërore, sepse ofron një treg të madh dhe me rritje të shpejtë, një forcë të mirë pune dhe infrastrukturë të mirë (rrugë, porte). Argumenti i njëjtë mund të zbatohet edhe për SHBA-në e shekullit të 19-të.
Sondazhet tregojnë se korporatat janë më të interesuara në potencialin e tregut të vendit pritës (madhësia dhe rritja e tregut), dhe pastaj në gjëra të tilla si cilësia e fuqisë punëtore dhe infrastrukturës, dhe rregullimin,vetëm si cështje me interes të vogël. Madje edhe Banka Botërore, një mbështetëse e njohur e liberalizimit të IHD-së, një herë e pranoi se ‘nxitjet dhe rregulloret specifike që drejtojnë drejtpërdrejtë investimet kanë më pak efekt në atë se sa investime merr një vend se klima e saj ekonomike dhe politike, politikat e saj financiare dhe të kursit të këmbimit “.

Ashtu si në rastin e argumentit të tyre në lidhje me marrëdhëniet ndërmjet tregtisë ndërkombëtare dhe zhvillimit ekonomik, Samaritanët e Këqinj kanë marrë shkaqet gjitha  gabim. Ata mendojnë se nëse liberalizon investimet e huaja, më shumë investime do të hyjnë dhe do të ndihmojnë rritjen ekonomike. Por investimet e huaja ndjekin, në vend të shkaqeve, rritjen ekonomike. E vërteta brutale është se, pavarësisht nga regjimi rregullator liberal, firmat e huaja nuk do të hyjnë në një vend, përveç nëse ekonomia e saj ofron një treg tërheqës dhe burime produktive me cilësi të lartë (punë, infrastrukturë). Kjo është arsyeja pse shumë vende në zhvillim kanë dështuar të tërheqin sasi të konsiderueshme të IHD-ve, pavarësisht dhënies së shkallëve maksimale të lirisë për firmat e huaja. Vendet duhet të rriten përpara se TNC-të të  interesohen për to. Nëse organizoni një parti, nuk mjafton t’i tregoni njerëzve se ata mund të vijnë dhe të bëjnë çfarë të duan. Njerëzit shkojnë në atë parti ku ata e dinë se ka gjëra tashmë interesante që po ndodhin. Ata zakonisht nuk vijnë dhe i bëjnë gjërat interesante për ju, pavarësisht lirisë që u jepni atyre.

E vetmja gjë më e keqe sesa të shfrytëzohesh nga kapitali .. . ‘

Ashtu si Joan Robinson deklaroi , një ish-profesore e ekonomisë së Kembrixhit dhe padyshim ekonomistja femër më e famshme në histori: “ besoj se e vetmja gjë që është më e keqe sesa të shfrytëzohesh nga kapitali është të mos shfrytëzohesh nga kapital”i. Investimet e huaja, sidomos investimet e huaja direkte, mund të jenë një mjet shumë i dobishëm për zhvillimin ekonomik. Por sa e dobishme është ajo varet nga llojet e investimeve të bëra dhe se si i rregullon qeveria e vendit pritës.

Investimet e huaja financiare sjellin më shumë rrezik sesa përfitime, siç e pranojnë edhe neo-liberalët këto ditë. Përderisa investimet e huaja direkte nuk janë Nënë Tereza, shpesh sjell përfitime për vendin pritës vec në afat të shkurtër.

Por është periudha afatgjatë që merret parasysh kur bëhet fjalë për zhvillimin ekonomik. Pranimi i IHD-ve në mënyrë të pakushtëzuar në të vërtetë mund të vështirësojë zhvillimin ekonomik në afat të gjatë. Përkundër hiperbolës për një “botë pa kufij”, TNC-të mbeten firmat kombëtare me operacione ndërkombëtare dhe prandaj nuk ka gjasa që filialet e tyre të angazhohen në aktivitete të nivelit të lartë; në të njëjtën kohë prania e tyre mund të parandalojë shfaqjen e firmave kombëtare që mund t’i fillojnë ato dhe të specializohen në afat të gjatë. Kjo situatë ka gjasa të dëmtojë potencialin afatgjatë të zhvillimit të vendit pritës. Për më tepër, përfitimet afatgjata të IHD-ve varen  nga madhësia dhe cilësia e efekteve “shpërndarëse”  të TNC-ve të krijuara, maksimizimi i të cilave kërkon ndërhyrje të përshtatshme të politikave. Për fat të keq, shumë mjete kyçe të një ndërhyrjeje të tillë tashmë janë nxjerrë jashtë ligjit nga Samaritanët e Këqinj (p.sh. kërkesat e përmbajtjes lokale).

Prandaj, investimet e huaja direkte mund të jenë një pazarFaustian. Në afat të shkurtër mund të sjellë përfitime, por në planin afatgjatë, në të vërtetë mund të jetë gabim për zhvillimin ekonomik. Pasi kjo kuptohet, suksesi i Finlandës nuk është më befasues.

Strategjia e vendit bazohej në parimin se nëse investimet e huaja liberalizohen shumë herët (Finlanda ishte një nga ekonomitë më të varfra evropiane në fillim të shekullit të 20-të), nuk do të ketë hapësirë ​​për firmat vendase që të zhvillojnë aftësi të pavarura teknologjike dhe menaxheriale. 17 vite ju deshën  Nokias për të fituar ndonjë fitim nga dega e saj elektronike, e cila është tani kompania më e madhe e telefonisë celulare në botë.(libri eshte shkruar ne 2007)

Nëse Finlanda do të kish liberalizuar investimet e huaja që nga fillimi, Nokia nuk do të ishte ajo që është sot. Më së shumti, investitorët e huaj financiarë që do kishin blerë Nokia-n, do të kishin kërkuar nga kompania mëmë të ndalonte ndër-subvencionimin e filialit elektronik pa shpresë, duke vrarë kështu biznesin. Në rastin më të mirë, disa TNC do të kishin blerë divizionin e elektronikës dhe do ta bënin atë filialin e vet për punë të ndarjes së dytë.

Ana e kundërt e këtij argumenti është se rregullimi i investimeve të huaja direkte mund të bëjë të përfitojnë paradoksalisht kompanitë e huaja në një afat të gjatë. Nëse një vend i mban kompanitë e huaja jashtë ose i rregullon rëndë aktivitetet e tyre, nuk do të jetë mirë për ato kompani në afat të shkurtër. Megjithatë, nëse një rregullim i kujdesshëm i investimeve të huaja direkte i lejon një vendi të grumbullojë aftësi prodhuese më shpejt dhe në një nivel më të lartë se sa është e mundur pa të, do të përfitojë investitorët e huaj në një afat të gjatë duke u ofruar atyre një vend investimi që është më shumë i begatë dhe posedon inpute më produktive (p.sh., punëtorë të kualifikuar, infrastrukturë e mirë). Finlanda dhe Koreja janë shembujt më të mirë të kësaj. Pjesërisht, në sajë të rregullimit të mençur të investimeve të huaja, këto vende janë bërë më të pasura, më mirë të arsimuara dhe teknologjikisht shumë dinamike dhe kështu janë bërë vende investimi më atraktive sesa do të ishin pa këto rregullore.

Investimet e huaja direkte ndihmojnë zhvillimin ekonomik, por vetëm kur të futen si pjesë e një strategjie afatgjatë të zhvillimit. Politikat duhet të hartohen në mënyrë që investimet e huaja direkte të mos vrasin prodhuesit vendas, të cilët mund të kenë potencial të madh në afat të gjatë, duke siguruar gjithashtu që teknologjitë e avancuara dhe aftësitë menaxheriale të korporatave të huaja të transferohen në biznesin e brendshëm në masën maksimale . Ashtu si në Singapor dhe Irlandë, disa vende mund të kenë sukses dhe kanë pasur sukses, përmes pjesëmarrjes aktive të kapitalit të huaj, veçanërisht të IHD-ve. Por, më shumë vende do të kenë sukses dhe  kanë sukses kur ata rregullojnë më aktivisht investimet e huaja, duke përfshirë IHD-të. Përpjekja e Samaritanëve të këqinj për tua bërë këto rregullime të pamundura vendeve në zhvillim ka të ngjarë që të pengojë, dhe jo të ndihmojë, zhvillimin e tyre ekonomik.

 

Shkëputur nga libri  “Bad Samaritans” i H J Chang

Përktheu për ShqipOn:  Mirush Palushi

Leave a comment

Please be polite. We appreciate that. Your email address will not be published and required fields are marked