BEGIN TYPING YOUR SEARCH ABOVE AND PRESS RETURN TO SEARCH. PRESS ESC TO CANCEL

Filantropia dhe mëshira nuk zgjidhin vafërinë

Gjithmonë e më shumë po zë vend një tjetër ide e rrezikshme në “popullin televiziv shqiptar”: filantropia dhe bamirësia janë të vetmet zgjidhje kundër varfërisë dhe padrejtësisë sociale. Nuk vë në diskutim bamirësinë madje lavdëroj këtë aspekt njerëzor si esenca e komunitetit (co-munitas=bashkë-dhuratë) kundër vizionit ujk të njeriut për njeriun.

Kritika bëhet ndaj instrumentalizimit të empatisë sociale dhe qarkullimit të modelit unik që sistemi dhe klerikët e tij shpërndajnë tek opinioni publik. Djalli fshihet në detaje dhe çdo e keqe për tu pranuar duhet të  “sheqeroset” nga jashtë. Është pikërisht kjo arsyeja e këtij shkrimi, për të pasur një përqasje kritike ndaj fenomeneve që na shiten si normale.

Qarku mediatik dhe në rrjete sociale, zgjatime të kastës promovojnë prej kohësh “zemërgjerësinë” e individëve, partive, forumeve në ndihmë ndaj qytetarëve të varfër. Sa patetike ku sheh arkitektë dhe përfitues të këtij sistemi skllavërues që promovojnë “dhembshurinë” thjesht për kapital social dhe vizibilitet mediatik në një vetëprojektim idjotesk. Kudo janë shtuar organizata bamirësie me financim ndërkombëtar apo kombëtar që promovojnë dashamirësinë ndaj miliona të varfërve shqiptarë.

Nuk është çudi që në vendin tonë prej kohësh, importohen vetëm këto modele sepse janë në sinkron me rendin e ri neoliberal, i cili nuk pranon idenë e drejtësisë sociale, e dinjitetit të njeriut, e shtetit social, modelin e zhvillimit ekonomik, problemet e përqendrimit të pushtetit ekonomik dhe politik.

Shqipëria doli nga komunizmi i egër por hyri de facto në një kapitalizëm të egër.

Por Kushtetuta shqiptare, nuk ka zgjedhur këtë model, por shtetin social. Nga një anë ajo pranon kapitalizmin dhe iniciativën private, por njeh gjithashtu dhe rolin e shtetit për të rregulluar deformimet sociale që sjell tregu i lirë. Në nenin 3, sanksionohet se Kushtetuta e Shqipërisë ka në bazë të saj dinjitetin e Njeriut dhe Drejtësinë Sociale. Pra Kushtetuta krijon një detyrim të drejtëpërdrejtë për shtetin shqiptar që të përkujdeset për qytetarët që të kenë të ardhura dinjitoze në mënyrë që të ushtrojnë efektivisht të drejtat dhe liritë kushtetuese. Por Shteti si entitet racional i konfigurimit të interesit publik, është zëvendësuar thjesht me pushtetin klientalar në dëm të interesit publik. Funksionimi i shtetit si rregullator dhe garant i paqes sociale nuk i intereson as kastës shqiptare por as edhe lobeve ndërkombëtare që po godasin kudo sovranitetin shtetëror.

Përqendrimi i pushtetit politik dhe ekonomik në pak duar është deviza e rendit të ri botëror i cili po çmonton ngadalë shtresën e mesme dhe të drejtat ekonomike sociale. Trasformimi në ekonomi koloni importi, krijimi i armatave papunësh dhe emigracioni masiv është modeli që u imponohet vendeve të botës së tretë si është Shqipëria. Natyrisht, si shprehet Colin Crouch, ky përqendrim i pasurisë, i krijimit të oligarkëve ekonomikë duhet të përkëthehet dhe në oligarki politike, në shpërvetësimin de facto të qytetarëve prej aftësisë që të ndikojnë politikat publike. Ky “solidaritet” mes oligarkëve shqiptarë dhe lobeve ndërkombëtare paralizon pra jo vetëm ekonominë reale por dhe demokracinë dhe  kushtetutën materiale.

 

Varfëria e shtrirë është nevojë strukturore për sundimin e kësaj kaste barbare, pasi rrit konfliktualitetin social në një luftë horizontale mes të fundit dhe të parafundit, atij që ka një punë skllavëruese nga skllavi që mund ti zërë punën. Mbajtja e ekonomisë në forma primitive me këtë ushtri të papunësh i jep akoma dhe më shumë vlerë pasurisë që ka vënë 3% e shoqërisë, që mund të blejnë jo vetëm produktet, por dhe trupat e njerëzve. Si shprehet Th.Pikety, shpërndarja e padrejtë e pasurisë kombëtare jo vetëm është e padrejtë por dhe bllokon vetë zhvillimin e ekonomisë, pasi shuma të mëdha të kursimit të kombit mbahen peng ose shkojnë për shpenzime luksi importi.

Shqipëria, njësoj si me eksperimentin më të egër komunist, sot është një eksperiment i neoliberizmit, i luftës të të gjithëve kundër të gjithëve për mbijetesë. Sot, Shqipëria është në vendet e para jo vetëm për varfërinë ektreme por dhe për pabarazinë sociale (keofiçenti gini) si dy anë të së njëjtës medalje. Përballë kësaj situate të frikshme, kasta, mediat dhe klerikët e saj, duhet të krijojnë idenë se kjo është një situatë natyrore dhe e vetmja zgjidhje është dhurimi i disa thërrimeve disa fatlumëve që i bie shorti të kenë dhurata, të shërohen apo të mbathen. Në klëtë mënyrë, me pranimn e këtyre dhuratave, sistemi legjitimon vetveten para opinionit të gjerë. Në vend që rubrikat e mediave të mbusheshin me padrejtësinë sociale, me mos llogaritjen e një minimumi jetik, me bllokimin e ekonomisë, me monopolet dhe degradimin e ekonomisë, i bëjnë jehonë rasteve filantropike.

Për të kuptuar natyrën e vërtetë të filantropisë, është e nevojshme të shohim brenda këtij kapitalizmi ultrafinanciar neoliberal, ajo që tashmë njihet si filantrokapitalizmi. Këtu filantropia shpalos “fytyrën e mirë” të këtij kapitalizmi pa kontroll, për të justifikuar themelet e tij që kulmojnë në një padrejtësi sociale gjithmonë e më të thellë. Paraqitetet si aspekti njerëzor që “korrigjon” pasojat shkatërrimtare të “nevojshme” për të “mirën e përbashkët”. Jo rastësisht, vendi ku është më e përhapur filantropia, është SHBA-ja që është gjithashtu dhe vendi më padrëjtësinë sociale ndër më të lartë në botë. Filantropia në konceptin ultrakapitalist, përjashton sensin e drejtësisë.

Sepse drejtësia, krijon një pikëpyetje mbi burimet e këtyre pasurive kolosale, si krijohen dhe cilat mund të jenë “avantazhet” për tërësinë e shoqërisë. Tek filantropia, drejtësia kapërcehet prej “bujarisë” të së pasurve dhe pushtetit ekonomik të pak faltumëve. Filantropia, pra i përket majës më të lartë të bujarisë. Mes filantropisë dhe drejtësisë nuk ka asnjë lidhje objektive apo ndërvarësi. Ai që bën filantropi, nuk ndihet i detyruar nga asnjë ligj dhe e ushtron atë në liri të plotë sipas “ndjenjave” të tija dhe shpesh herë sipas llogarive të tija ekonomike, po të marrësh parasysh lehtësirat fiskale që gëzojnë.

Nga ana tjetër, ata që përfitojnë prej saj,  nuk ka asnjë të drejtë por marrin ato “para” si lëmoshë të ofruar, në një raport vertikal larg barazisë thelbësore dhe dinjitetit që rendi politik të njeh si bashkëkomunitar. Kështu, vetëm drejtësia krijon një detyrim ndërgjegje dhe ligjor për atë që duhet ta praktikojë dhe për destinatarin një të drejtë që duhet ta kërkojë.

Në vetvete filantropia është jashtë shpenzimeve shtetërore e nuk llogaritet në programet e saj.

Ekziston dhe një “ritual” i sistemit ekonomik-politik që e mban të fiksuar qëllimin e dominimit të parasë dhe tenton të modifikojë “ndëdrgjegjet” sipas momenteve historike dhe situatave sociale, pa e vënë kurrë në diskutim supremacinë e parasë. Në këtë rast, ndërgjegjia, ose më mirë mënyrë e të perceptuarit të detyrimit për sistemin ultrapakitalist modifikohet dhe eklispohet herë pas here. Filatropia ka pikërisht këtë qëllim: të modifikojë sjelljet sipas momenteve historiko-sociale ku vepron sistemi.

Po nga ana tjetër, a është efiçente dhe efikase filantropia aktuale duke llogaritur që ajo nuk ushtrohet sipas nevojave dhe kërkesës për barazi – bazë e rendit juridik, pavarisht kulturës, besimit, seksit, gjeografisë etj – por vetëtm sipas “bujarisë” të padronëve të lumenjve financiarë.

Në një nga tregimet e shkurtra (monedha fallso) Charles Baudelaire përshkruan një takim imagjinar mes dy miqve që shkëmbehen rrugës dhe një lypsi.

Të dy këta i falin lekë ltpësit, por njëri prej tyre i jep një monedhë të shtrenjtë. Shoku e lavdëron tjetrin për bujarinë e treguar dhe ky fryhet me këtë kompliment. Pak më vonë, ky pranon pa dashje se monedha e hedhur ishte një “monedhë fallso”. Shoku mbetet i habitur. Jo vetëm sepse miku ka mashtruar lypsin por më shumë për kënaqësinë e këtij për tu dukur bujar. Kjo kënaqësi i lind nga fakti se lypsari nuk e kuptonte dot se ishte mashtruar. Në këtë mënyrë, ky kishte dashur të bëjë njëkohësisht dhe bamirësin por dhe matrapazin, duke fituar zemrën e Zotit, duke fituar pa shpenzim fytyrën e një njeriu bamirës.

Boudelaire shkruan këtë histroi rreth shekullit XIX kur industrialë si Carnegie apo John Rockfeller filluan të investonin pasuritë e tyre kolosale në fushata bamirësie kurrë parë më parë. Ngadalë këto investime u strukturan në një ingranazh që formoi në vetvete në biznes fitimprurës kontrolluar nga emisarë të paguar. Kështu shumë ndjeheshin mirënjohës prej bujarisë së këtyre baronëve (hajdutë baronë).

Në tregimin e tij, “shpirti i njeriut” Oscar Wilde kritikonte tendencën e bamirësve që përdornin bamirësinë si mbulesë përballë kërkesave për një rishpërndarje të drejtë të pasurisë. <<më të mirë mes të varfërve – shkruan Wilde – nuk janë mirënjohës bamirësve dhe kanë të drejtë kur nuk pranojnë thërrimet që bien nga tavolina e të pasurit” A nuk luftuan të gjithë që të uleshin në të njëjtën tavolinë si krijesa të barabarta?

Filantropët e sotëm, janë duke shpërndarë përsëri “monedha fallso”? Janë duke kërkuar të fitojnë pa sforcime famën e njeriut bujar? Tani filantropia hyn në epokën e artë, me donacione të bamirësve si Bill Gates dhe Warren Buffet që “konkurrojnë” sipas shembullit të fazës së mëparshe të artë, skeptikët fillojnë dhe pyesin nëse shqetësimet e Ëilde dhe Boudelaire janë ende aktuale?

Sigurisht që nuk janë të gjithë kështu.

Shumë prej donacioneve realizohen në mirëbesim, me mirëbesim, me empati ndaj atyrë që kanë pranë ose larg.

Por njëkohësisht po shfaqet një tendencë e re që synon të kombinojë fitimin me reduktimin e varfërisë.

Në pararojë të kësaj filantropie të re gjendet lëvizja e “altruizmit efiçent” që paraqitet sikur kriteri i saj është shumë ndryshe prej filantropisë së mëparshme dhe vendos kështu theskin tek matja e rezultateve.

Një pionier, është Peter Singer, një bioetikian i përfolur që mburr Buffet dhe Gates si “altruistët më efiçentë të historisë”. Lavdërimi i tij bazohet më shumë tek sasia sesa kanë dhuruar sesa tek efiçenca. Deri tani ka pasur kaq shumë reklamë sesa prova rreth rezultateve të arritura prej altruizmit efiçent. Donatorët priveligjojnë atë që kritikët e tregojnë si objektive me rreze të shkurtër ku është e lehtë të masësh efeketet. Entuziastët e filantropisë sot nuk mbesin pas në ekzagjerimin e rezultateve.

Organizimi i një konference të fundit rreth altruzimit efeiçent, e zhvilluar në campusin e Google në Mountain View, arriti deri në atë pikë sa e quajti “altruzimin efiçent si lëvizja e vetme sociale që duhet të ekzistojë”. Megjithatë është kaq e dukshme se rritja globale e donacioneve në 10 vitet e fundit nuk ia ka dalë dot të ulë pabarazinë ekonomike.

Numri i fondacioneve filantropike në SHBA në 15 viteve fundit është trefishuar, por as një rritje e tillë nuk ka ulur por ka zgjeruar hendekun e varfërisë ekstreme si paraqet së fundmi një raport i Universitetit të Miçiganit.

Një prej ironive më të mëdha të filantropisë së shekullit XIX ishte pyetja nëse rritja e bamirësisë do të inkurajonte masat në kërkesat për rritjen e rrogave dhe forcës së sindakatave?

Carnegie publikoi veprën e tij të parë mbi pasurinë, ku i bënte apel të pasurve të ndanin pasuritë e tyre, vetëm disa vite më parë se greva e Homestead në 1892, një prej revoltave më gjakderdhëse të punëtorëve në SHBA. Carnegie, në të njëjtën kohë që luftonte të drejtat e punëtorëve tregohej dhe “bujar” në donacionet ndaj të varfërve.

Në mënyrë paradoksale – theksonte, Davide Nasa, biograf i filantropit – Carnegie bëhej dhe më i egër për të dyfishuar atë çfarë kishte dhuruar. Tezat mbështetëse se milionieri është i vetmi që duhet të vendosë se kujt dhe sa do dhurojë – vazhdon Nasa – vërtetojnë sa antidemokratik ishte Carnegie në kufijë e një fedualizmi paternalist.

Altrusitë efiçentë insistojnë në faktin se filantropia private është rruga më e mirë për të përmirësuar jetën. <<Filantrokapitalistët e sotëm shohin një botë plot probleme të cilat vetëm ata dhe vetëm ata mund ti zgjidhin>> shkruajnë Mathew Bishop dhe Michael Green në “filantrokapitalizmi: si të pasurit mund të ndryshojnë botën” bibla e filantropëve të rinj. Megjithë insistimit mbi risinë, në fakt linja e veprimit e filantropëve të sotëm nuk është aspak ndryshe nga ajo e djeshmja e Rockfeller dhe Carnegie, të cilët insistonin kur afermonin sesa efikasë dhe efiçentë ishin donacionet e tyre. Si në kohën e Carnegie, filantropia në shumë raste përdoret si justifikim për vendime që dëmtojnë interesat e  shumicës së popullsisë. Mjafton të kujtojmë shqiptarin e bujshëm Martin Shkreli, i cili në 2015 kishte dhuruar 5 milion dollarë, por si delegat i shtëpisë farmaceutike Turing kishte rritur 5000% çmimin një barneje të nevojshme si Darapim.

Ky është një shembull i qartë se si vepron filantropia: përdorimi i filantropisë për të devijuar vëmendjen  prej praktikave tregtare që pamundësjnë aksesin tek barnat që shpëtojnë jetë. Ashtu si dhe në epokën e Carnegie, shumë njerëz nuk magjepsen më dhe nuk besojnë tek “bujaria” e këtyre donatorëve.

Kontradiktat e filantropisë nuk mbarojnë me kaq kur ajo do të zëvendësojë shtetin social dhe amortizatorët socialë. Filantropia shkruan Zizek, është mënyra me anë të së cilës sistemi ruan status quon. Funksioni i saj është të fshehë origjinën e problemit. Falë bamirësisë kapitalizmi mund të shpëtojë vetveten. Në këtë mënyrë filantropia kthehet në pjesën integrante të sistemit kurse bamirësia si pjesë e ideoligjisë neoliberiste dhe mendimit unik.

Në vend që të shtrojmë pyetje serioze se çfarë po ndodh dhe të kërkojmë rrugëdalje që garantojnë të mirën e përbashkët, delegohen zgjidhje “me zemër të mirë” te atij që ka para. Biem kështu në një kontradiktë të thellë: ai që duke qenë i pasur dhe bashkëpërgjegjës për krijimine kushteve të varfërisë në nivel botëror, pretendon të ushtrojë filantropinë duke destinuar pjesë të pasurisë së tij me ndihma humanitare.

Kjo zemërgjerësi është maska komunitare që fsheh pikëisht shfrytëzimin ekonomik të vendeve të pasura ndaj pjesës tjetër të botës. Ashtu si Carnegie, që organizonte spektakle e festa, por nga ana tjetër shtonte mercenarët për të goditur sindakatat. Pra nga një anë godet punëtorët e pastaj i fton të marrin pjesë nëpër koncerte.

Peter Buffet, njëri prej filantropëve më të medhen amerikanë, bën një analizë interesante: <<bujaria e të pasurve ka krijuar një makinë të varfërisë së përjetshme>>. Në takimet pompoze të filantropëve marrin pjesë kryetarë shtetesh, gratë e tyre që kanë fondacione bamirësie, drejtoë ose operatorë ekonomikë. Me dorën e majtë këta kërkojnë zgjidhje të problemeve që të ftuarit në këto sallone i krijonë me dorën e tyre të djathtë. Në masën ku jeta e një numri shumë të lartë individësh dhe komuniteti shkatërrohet nga një sistem që krijon volume të mëdha pasurie për pak persona, po ashtu dhe përforcohet filantropia si një sistem për të shplarë ndërgjegjen me dhurimin e disa thërrimeve.

Bamirësia nuk shkon kurrë në zemër të sistemit por e prek shkarazi.

Nuk bëhet këtu fjalë të jemi kundër bamirësisë, por të domosdoshmërisë për mos të rënë në hipokrizi të një sistemi, që më një dorë akumulon pasurinë dhe me tjetrën përpiqet të japë ndonjë thërrime.

Ështe e nevojshme të investojmë në solidaritet, por dhe njëkohësisht të njohim dhe pranojmë problemet si dhe mënyrën për të korriugjuar një sistem të sëmurë që prodhon këtë pabarazi dhe varfëri ekstreme.

Jose Ferndandez shkruan se: në këtë kapitalizëm bamirësia dhe hipkorizia janë dy shtylla të njevojshme për mbijetesën e tij sepse u  lejojnë të pasurve të fshehin ekzistencën e atyre mekanizmave që prodhon këtë pabarazi sociale. Është pak a shumë si loja me maskave për të fshehur sjelljen egosite dhe vjedhjen sistemike.

Ligji i pyllit që rregullon tregjet, do të vijojë të krijojë fllucka spekullative që do të rihapin kriza të njëpasnjëshme dhe kapitalizmi kështu do prodhojë gjithmonë “fitues dhe humbës” duke lënë shumicën dërrmuese në vështirësi të mëdha.

Nëse nuk ndërhyhet në këtë drejtim, humbësit falë edhe teknologjive të reja  mund tu “prishin festën” fituesve të përjetshëm duke ngitur argjinatura demokratike dhe garanci kushtetuese ku çdokush të jetojë me dinjitet dhe mbajë larg maniakët e çdo lloji dhe çdo rrace.

——-

Përgatitur nga Dr. Ledian Droboniku

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Leave a comment

Please be polite. We appreciate that. Your email address will not be published and required fields are marked