BEGIN TYPING YOUR SEARCH ABOVE AND PRESS RETURN TO SEARCH. PRESS ESC TO CANCEL

Keynes është i pafajshëm: fara toksike e Bretton Woods nuk ishte në planin e tij!

NgaGeorge Monbiot

I gjori, Keynes. Shtypi botëror javën e kaluar e nxiu emrin e tij. Jo pa qëllim: shumica e “kokëgdhëve’ që raportojnë samitin e G20 që u zhvillua gjatë fundjavës, me të vërtetë besojnë se ai propozoi dhe themeloi Fondin Monetar Ndërkombëtar. Është një nga ato tregime që kalojnë pa u kontrolluar nga një gazetar në tjetrin.

E vërteta është më interesante. Në konferencën e OKB-së “Bretton Woods” në vitin 1944, John Maynard Keynes paraqiti një ide shumë më të mirë. Pasi e nxorën jashtë, Geoffrey Crowther – atëherë redaktori i revistës Economist – paralajmëroi se “Zoti Keynes kishte të drejtë … bota do të pikëllohet keq për faktin se argumentet e tij u refuzuan”. Por botës nuk i vjen keq, sepse pothuajse të gjithë – përfshirë Ekonomistët – kanë harruar atë që ai propozoi.

Një nga arsyet për krizat financiare është mosbalancimi i tregtisë midis kombeve. Vendet grumbullojnë borxhin pjesërisht si rezultat i deficitit tregtar. Ata lehtë mund të bien në një spirale vicioze: sa më i madhe borxhi i tyre, aq më e vështirë është të krijojë një suficit tregtar. Borxhi ndërkombëtar rrënon zhvillimin e njerëzve, e dëmton ambientin dhe kërcënon sistemin global me krizat periodike.

Siç Keynes paralajmëroi, nuk ka asgjë që shtetet debitore mund të bëjnë. Vetëm vendet që mbajnë një suficit tregtar kanë forcë të vërtetë, kështu që ata duhet të jenë të detyruara të ndryshojnë politikat e tyre. Zgjidhja e tij ishte një sistem i zgjuar për të bindur vendet e kreditorëve që të shpenzonin paratë e tepërta të tyre në ekonomitë e vendeve debitore.

Ai propozoi një bankë globale, të cilën ai e quajti Bashkimi Ndërkombëtar i Likujdimit (International Clearing Union). Banka do të lëshonte monedhën e saj – norma – e cila ishte e shkëmbyeshme me monedhat kombëtare me shkallë fikse këmbimi. Banka do të bëhej njësia e llogarisë mes kombeve, cka do të thotë se do të përdoret për të matur deficitin tregtar të një vendi ose tepricën tregtare.

Çdo vend do të kishte një strukturë overdraft në llogarinë e tij bankare në Bashkimin Ndërkombëtar të Likujdimit, ekuivalent me gjysmën e vlerës mesatare të tregtisë së saj gjatë një periudhe pesëvjeçare. Për ta bërë sistemin të punojë, anëtarët e bashkimit do të kishin nevojë për një nxitje të fuqishme për të pastruar llogaritë e tyre bankare deri në fund të vitit: të përfundojë as me një deficit tregtar, as me një suficit tregtar. Por çfarë do të ishte nxitja?

Keynes propozoi që çdo vend që grumbullon një deficit tregtar të madh (duke  kaluar gjysmën e lejimit të overdraftit  bankar) do të ngarkohej me kamatë në llogarinë e saj. Do të ishte gjithashtu e detyruar të zvogëlonte vlerën e monedhës së saj dhe të pengonte eksportin e kapitalit. Por – ky ishte çelësi i sistemit të tij – ai këmbënguli që kombet me një suficit tregtar do të ishin subjekt i presioneve të ngjashme. Çdo vend me një bilanc kredie bankar që ishte më shumë se gjysma e madhësisë së objektit të saj të mbitërheqjes do të ngarkohej me interes, me një normë prej 10%. Do të ishte gjithashtu i detyruar të rriste vlerën e monedhës së saj dhe të lejonte eksportin e kapitalit. Nëse, deri në fund të vitit, bilanci i saj i kredisë ka tejkaluar vlerën e përgjithshme të overdraftit të lejuar, suficiti do të konfiskohet. Kombet me një suficit do të kishin një nxitje të fuqishme për ta ulur atë. Duke vepruar kështu, ata automatikisht do të pastronin deficite të tjera të kombeve.

Kur Keynes filloi të shpjegonte idenë e tij, në letrat e botuara në 1942 dhe 1943, ajo shpërtheu në mendjet e të gjithë atyre që e lexonin. Ekonomisti britanik, Lionel Robbins, raportoi se “do të ishte e vështirë të ekzagjerohej efekti elektrizues mbi mendimin mbizotërues tek gjithë aparati përkatës  qeverisës … asgjë kaq imagjinare dhe ambicioze nuk ishte diskutuar ndonjëherë”. Ekonomistët në mbarë botën e panë që Keynes e kishte “goditur” atë. Ndërsa aleatët u përgatitën për konferencën e Bretton Woods, Britania e miratoi zgjidhjen e Keynes si pozitën e saj zyrtare negociuese.

Por ka qenë një vend – në atë kohë kreditori më i madh në botë – në të cilin propozimi i tij ishte më pak i mirëpritur. Kreu i delegacionit amerikan në Bretton Woods, Harry Dexter White, iu përgjigj idesë së Keynes: “Ne kemi jemi krejtësisht të vendosur në atë pikë, kemi marrë pozicionin absolutisht jo”. Përkundrazi, ai propozoi një Fond Ndërkombëtar të Stabilizimit, i cili do të vendoste gjithë barrën e ruajtjes së bilancit të tregtisë në vendet me deficit. Ajo nuk do të vendoste kufizime mbi suficitin që mund të grumbulloheshin eksportuesit e suksesshëm. Ai gjithashtu sugjeroi një Bankë Ndërkombëtare për Rindërtim dhe Zhvillim, e cila do të sigurojë kapital për rindërtimin ekonomik pas luftës. White, mbështetur nga fuqia financiare e thesarit amerikan, mbizotëroi atë takim. Fondi Ndërkombëtar i Stabilizimit u bë Fondi Monetar Ndërkombëtar. Banka Ndërkombëtare për Rindërtim dhe Zhvillim mbetet krahu kryesor i kreditimit të Bankës Botërore.

Pasojat, sidomos për vendet më të varfra të borxheve, kanë qenë katastrofike. Duke vepruar në emër të të pasurve, duke imponuar kushte që asnjë vend i lirë nuk do të tolerojë, FMN i ka lënë ato në të thatë. Siç ka treguar Joseph Stiglitz, fondi krijon kriza ekzistuese ekonomike dhe krijon kriza ku nuk ekzistonin më parë. Ka destabilizuar kursin e këmbimit, ka rënduar problemet e bilancit të pagesave, ka detyruar vendet në borxh dhe recesion, ka shkatërruar shërbimet publike dhe ka shkatërruar vendet e punës dhe të ardhurat e dhjetëra milionë njerëzve.

Vendet që udhëzon FMN duhet të vendosin kontrollin e inflacionit përpara objektivave të tjera ekonomike; menjëherë hiqni barrierat e tyre ndaj tregtisë dhe rrjedhjen e kapitalit; liberalizojnë sistemet e tyre bankare; të zvogëlojë shpenzimet qeveritare për çdo gjë, përveç shlyerjes së borxheve; dhe të privatizojë asetet që mund t’i shiten investitorëve të huaj. Këto ndodhin të jenë politikat që i përshtaten më mirë spekulatorëve financiarë grabitqarë. Ata kanë përkeqësuar pothuajse çdo krizë që FMN ka tentuar të zgjidhë.

Ju mund të imagjinoni se SHBA, që nga viti 1944 është kthyer nga kreditorja më e madhe në botë në debitorin më të madh të botës, do të ketë shkaktuar keqardhje për pozitën që mori në Bretton Woods. Por Harry Dexter White siguroi se SHBA nuk mund të humbin kurrë. Ai i dha atij fuqi të posaçme të vetos mbi çdo vendim të madh të bërë nga FMN ose Banka Botërore, që do të thotë se ajo kurrë nuk do t’i nënshtrohet kërkesave të padëshiruara të fondit. FMN këmbëngul që rezervat valutore të mirëmbajtura nga vende të tjera mbahen në formën e dollarëve. Kjo është një nga arsyet pse ekonomia amerikane nuk do të rrëzohet, pa marrë parasysh sa borxh është akumuluar.

Të shtunën, udhëheqësit e G20 pranuan se “institucionet e Bretton Woods duhet të reformohen tërësisht”. Por sugjerimet e veta konkrete që ata bënë ishin se FMN-së duhet t’u japë më shumë para dhe se kombet më të varfra “duhet të kenë zë më të fortë dhe përfaqësim“. Ne kemi parë tashmë se çfarë do të thotë kjo: një rritje e vogël në fuqinë e tyre votuese, e cila nuk bën asgjë për të sfiduar kontrollin e vendeve të pasura të fondit, e jo më për veton e SHBA.

A është kjo më e mira që mund të bëjnë? Jo. Ndërsa kriza financiare globale thellohet, kombet e pasura do të detyrohen të pranojnë se problemet e tyre nuk mund të zgjidhen duke u ngatërruar me një sistem jo-kushtetues që është i përcaktuar për të dështuar. Por për të kuptuar pse ekonomia botërore vazhdon të ballafaqohet me probleme, së pari duhet të kuptojnë se çfarë humbi në vitin 1944.

Përgatiti: Klaudio Agolli